DE KOOIEEND

Er bestaat nogal eens verwarring over het begrip "kooieend", waarvan sommigen denken dat het beestje uit een kooi komt. Geheel ten onrechte, zelfs integendeel: de kooieend is de enige eend die gegarandeerd wild is. Daar zorgt de eendenkooi voor, een ingenieus vangsysteem met een geschiedenis van vele honderden jaren.
Met de chef-eigenaar van restaurant De Librije, Jonnie Boer, trokken we naar de eendenkooi van zijn geboorteplaats Giethoorn.

Geen eend uit een kooi

Bij Jonnie's broer, die in Giethoorn een horecagelegenheid uitbaat, ligt een "punter" voor ons klaar, het handgemaakte houten bootje dat zo kenmerkend is voor dit waterdorp. In een nog kille herfstnevel pruttelen we in de richting van de Belterwiede, een ondiep turfmeer van vele kilometers doorsnee. Maar het vlees is zwak, dus besluiten we om nog even aan te meren bij café Fanfare, u weet wel, het café dat de hoofdrol speelde in de monumentale gelijknamige film van Bert Haanstra. Bij de kachel binnen doen we ons tegoed aan erwtensoep met roggebrood en katenspek, geflankeerd door een kopstoot (een biertje en een jenevertje). Iédereen kent Jonnie hier. Hij is een Giethoornse held en dat is overduidelijk merkbaar. Buiten trekken de nevels langzaam op om plaats te maken voor een prachtige najaarsdag.

Natuurmonumenten
De eigenaar van de Smits-kooi, Henk Smit, vertelt graag over het archeologische erfgoed dat al eeuwen tot zijn familie behoort. Vroeger, zo zegt hij, waren er geen supermarkten. De behoefte aan vers vlees werd op het platteland grotendeels gedekt door de jacht. Zo ontstonden in de zestiende eeuw eendenkooien. In de 18e en 19e eeuw telde Nederland er meer dan duizend. Door het arbeidsintensieve karakter, de verstedelijking en de aanleg van steeds maar nieuwe wegen, zijn de meeste alweer verdwenen. Tegenwoordig zijn de overgebleven kooien natuurmonumenten geworden. Het zijn rustige omgevingen, want Napoléon zorgde voor een afpalingsrecht. Deze wet zegt dat binnen een straal van 1130 meter rond een kooi geen onrust mag plaatsvinden. Nederland telt er nog 118, waarvan de helft operationeel. In Giethoorn zijn er nog twee van de vijf over. In België zijn er enkele in de bosrijke omgeving van Kalmthout en Brasschaat te vinden.
Een eendenkooi bestaat uit één of meerdere vijvers waaraan een kromme sloot is verbonden. Langs de sloot is een muur van rieten matten opgetrokken, zodat eenden niet kunnen zien wat daarachter gebeurt. Aan het einde van de sloot worden de eenden in een hekwerkje (vangpijp) gevangen. Het vangsysteem is gebaseerd op het nieuwsgierige karakter van de eend. Maar laat ons eerst even naar het beestje zelf kijken.

Wild of tam
De wilde eend is een nachtdier. Een half uur na zonsondergang vliegt hij naar zijn fourageergebied. Bij zonsopgang zoekt hij een veilige en rustige plaats om de dag door te komen. In de kooi hebben we te maken met drie soorten eenden: de staleend, de voer- en lokeend en de wilde eend. De staleend, het tamme type, bezoekt de vijvers van de kooi omdat hij soortgenoten ziet. De voer- en lokeend is van het tamme type maar met de kleuren van een wilde eend. Deze eend, die in de kooi zijn vaste plekje heeft, moet 's nachts tijdens het fourageren wilde soortgenoten ontmoeten. De bedoeling is dat die 's ochtends met hem meegaan naar de kooi.
We hebben dus drie soorten eenden in de kooi, waarvan één soort -de voer- en lokeend- de plaatselijke situatie kent en dus niet nieuwsgierig is. Ook de tamme eend, die de stadsvijvers en parken gewend is, heeft lak aan wat er in zijn omgeving gebeurt. Maar wilde eenden zijn zéér nieuwsgierig van aard. Wanneer ze in de verte heel even een hondje zien, dobberen ze langzaam maar zeker die kant uit. Het hondje van de kooiker is daar volledig op getrained. Af en toe laat hij zich heel even aan de eenden zien, telkens een stukje verder naar de vangpijp. De tamme eenden storen zich daar niet aan en blijven op de vijver kwetteren. De wilde eenden komen steeds verder de sloot op. Boven hen is een net gespannen zodat ze niet kunnen wegvliegen. Wanneer het hondje plotseling achter hen verschijnt, dichtbij genoeg om bang te worden, is er nog maar één uitweg: vooruit. Daar komen ze in de vangpijp terecht.
Het systeem en het hondje zorgen er dus voor dat tamme en wild-uitziende eenden niet gevangen worden. Alleen de allerwildste exemplaren, die tegelijk ook het nieuwsgierigst zijn, worden zo geselecteerd. Wanneer u op de restaurantkaart de term kooieend ziet staan, weet u dus dat het om een echt wilde eend gaat. Bij eenden die geschoten zijn, weet je dat nooit. Die kunnen er wild uitzien, zonder wild te zijn. Jonnie Boer: "In een kooieend vind je ook bijna nooit hagel. Bijna nooit, want het kan wel eens gebeuren dat er een wilde eend in de kooi komt die vroeger is aangeschoten. Maar dat is zeldzaam".

Een kwestie van prijs
De eendenkooi is een arbeidsintensief instument. De oever en de rieten schermen moeten onderhouden worden, de vijver moet voldoende diep worden gehouden en de eenden moeten dagelijks worden gevoerd. Bij vorst moet het water open blijven. Wil je veel bezoek hebben, dan zul je je klanten in de watten moeten leggen. En dat voor een jaaropbrengst van zo'n 500 eendjes, waarvan het seizoen loopt van medio najaar tot half februari. Een kooieend is dan ook veel duurder dan een geschoten eend. Een geschoten eend kost viereneenhalf tot vijf euro, voor een kooieend betaal je zes à zeven euro.
Is de kooi natuurvriendelijk? Henk Smit legt uit dat de vangst door broedkorven wordt gecompenseerd. Een wilde eend legt 10 tot 12 eieren, dus bij de eendenkooi wordt ook aan het nageslacht gedacht. Vroeger waren de kooien wel degelijk natuuronvriendelijk, want toen werd uitgebreid jacht gemaakt op de bunzing, vos en wilde kat. Dank zij de voor rovers onbereikbare broedkorven is dat niet nodig. Smit: "De mens heeft de keuze tussen de bio-industrie en de natuur, het is een kwestie van prijs". Jonnie Boer: "Wild is inderdaad niet voor iedereen weggelegd en dat moet zo blijven. Ze zouden chefs moeten verplichten om een wild-examen af te leggen. Dan zou er veel verbeteren, er zou zorgvuldiger met wild worden omgegaan".

7-4-2008 @ 16:47